Τι χρησιμοποιείτε αυτή τη στιγμή που βοήθησε να εφευρεθεί μια ηθοποιός του Χόλιγουντ

Χρειάζεται στ’ αλήθεια κανείς πανεπιστημιακό πτυχίο για να αφήσει το στίγμα του ή για να ζήσει τη ζωή του; Ας αμφισβητήσουμε την άποψη ότι το πτυχίο είναι απαραίτητο. Όσοι πήγαν στο πανεπιστήμιο ξέρουν ότι το να ακούς καθηγητές με ελάχιστη επαγγελματική εμπειρία να αναλύουν θεωρίες αντί για τον πραγματικό κόσμο μπορεί καμιά φορά να σου δίνει στα νεύρα· μια μεγάλη σπατάλη χρημάτων. Παρ’ όλα αυτά, τους γιατρούς μας θα τους προτιμούσαμε με πτυχίο, αφού οι κανόνες σπάνια ισχύουν παντού. Αν πέφταμε πάνω σε έναν αυτοδίδακτο γιατρό με έμφυτο ταλέντο, ποιος ξέρει; Ίσως και να του εμπιστευόμασταν τη ζωή μας.

Για να στηρίξουμε το επιχείρημά μας, θα αναφέρουμε παραδείγματα από απλούς διάσημους ανθρώπους χωρίς πτυχίο. Κρίνετε εσείς αν η έλλειψη μόρφωσης τούς εμπόδισε να ξεπεράσουν, με πρωτοποριακά επιτεύγματα, την πλειονότητα των μορφωμένων μηχανικών και επιστημόνων. Στο τέλος της ημέρας, αξίζει να παραδεχτούμε ότι ακόμη και η μορφωμένη ελίτ, εμάς συμπεριλαμβανομένων, έχει να μάθει πολλά από όσους δεν έχουν πτυχίο. Άλλωστε, το να αλλάξεις τον κόσμο δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο όσων έχουν ακαδημαϊκά χαρτιά.

Η καταστροφή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου άφησε ανεξίτηλο σημάδι σε όλο τον πλανήτη, όμως μια περιοχή κατάφερε να περάσει τη θύελλα σχετικά αλώβητη: η Βόρεια Αμερική, τουλάχιστον όσον αφορά τις καταστροφές στο ίδιο της το έδαφος. Οι ΗΠΑ έγιναν καταφύγιο για πολλούς που ζητούσαν να γλιτώσουν από τη φρίκη του πολέμου και τις αδικίες που τον συνόδευαν. Ανάμεσα στις πιο γνωστές μορφές που βρήκαν παρηγοριά σε αμερικανικό έδαφος ήταν ο διάσημος φυσικός Άλμπερτ Αϊνστάιν. Υπήρξε όμως και μια άλλη, λιγότερο αναγνωρισμένη μορφή που χάραξε έναν μοναδικό δρόμο στην Αμερική: η ηθοποιός του Χόλιγουντ Χέντι Λαμάρ (Hedy Lamarr).

Πριν ξεσπάσει ο πόλεμος, η Χέντι ήταν ήδη διάσημη ηθοποιός στην Αυστρία και στη Γερμανία, γνωστή για μία από τις πιο σκανδαλώδεις και πολυσυζητημένες γυμνές σκηνές του πρώιμου κινηματογράφου (στην ταινία *Έκσταση* του 1933), και η καριέρα της στο Χόλιγουντ είχε ήδη ξεκινήσει. Ο πόλεμος της χτύπησε την πόρτα. Μέσω του γάμου της με έναν Αυστριακό κατασκευαστή πυρομαχικών, η Χέντι βρισκόταν συχνά σε συζητήσεις υψηλού επιπέδου για οπλικά συστήματα, τορπίλες και ραδιοεπικοινωνίες, μεταξύ άλλων και για το πρόβλημα των παρεμβολών του εχθρού. Οι άντρες στο δωμάτιο την αντιμετώπιζαν σαν την όμορφη, βουβή σύζυγο. Κανείς δεν υποψιαζόταν ότι άκουγε με προσοχή και μελετούσε ό,τι άκουγε. Απορρόφησε τις τεχνικές λεπτομέρειες, κατάλαβε τα αδύνατα σημεία και αργότερα χρησιμοποίησε αυτή τη γνώση για να αναπτύξει μια μέθοδο επικοινωνίας που δεν μπορούσε ούτε να μπλοκαριστεί ούτε να υποκλαπεί. Τρομαγμένη από τη δουλειά του τότε συζύγου της, τον εγκατέλειψε και λίγο αργότερα μετακόμισε στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Στο Χόλιγουντ, η λαμπερή σταρ συνεργάστηκε με τον γείτονά της, τον βιρτουόζο του πιάνου και συνθέτη Τζορτζ Άνθαϊλ (George Antheil). Εμπνευσμένοι από τον συγχρονισμό των ρολών της πιανόλας, δημιούργησαν και κατοχύρωσαν με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ένα κρυπτογραφημένο σύστημα μετάδοσης για τον στρατό, βασισμένο στην αναπήδηση συχνοτήτων. Το δίπλωμά τους συνοδευόταν από λεπτομερή σχέδια και διαγράμματα για τα οποία θα ήταν περήφανος κάθε μηχανικός, παρότι κανείς από τους δύο δεν είχε πανεπιστημιακό πτυχίο. Η τεχνολογική υποδομή της εποχής δεν ήταν αρκετά προχωρημένη για να υλοποιήσει πλήρως το όραμά τους, όμως η συμβολή τους παρέμεινε ανεκτίμητη. Η αναγκαία τεχνολογία ήρθε αργότερα και το δίπλωμά τους έγινε σημαντικός πρώιμος θεμέλιος λίθος για τις σύγχρονες επικοινωνίες διασποράς φάσματος, μεταξύ άλλων και για τις αρχές πάνω στις οποίες στηρίζονται το Wi-Fi και το Bluetooth. Δυστυχώς, μόνο χρόνια μετά τον θάνατό της έμαθε το ευρύ κοινό για τη συμβολή τους, όταν το 2014 η Χέντι Λαμάρ και ο Τζορτζ Άνθαϊλ εισήχθησαν στο Εθνικό Πάνθεον Εφευρετών των ΗΠΑ (National Inventors Hall of Fame).

Αντιμετωπίζουμε την εμπειρία σαν ξεχωριστά, στεγανά κουτάκια. Φερόμαστε σαν να μετράνε μόνο οι δεξιότητες που γράφει η τρέχουσα περιγραφή θέσης. Γιατί άραγε;

Οι περισσότεροι ξέρουμε ακόμη ποια ήταν η Τζούλια Τσάιλντ (Julia Child), χρόνια μετά τον θάνατό της. Έγινε η πρώτη πραγματικά διάσημη σεφ και έβαλε τον πήχη για όλους όσοι ακολούθησαν. Αυτό όμως είναι μόνο το τελευταίο κεφάλαιο μιας πολύ πιο ενδιαφέρουσας ιστορίας.

Στα νιάτα της ήταν απόφοιτη Ιστορίας και δούλευε ως κειμενογράφος σε μια εταιρεία πολυτελών επίπλων. Όταν ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ήθελε διακαώς να βοηθήσει την πολεμική προσπάθεια. Έπιασε δουλειά στο Γραφείο Στρατηγικών Υπηρεσιών (OSS, τον πρόγονο της CIA), ανέβηκε γρήγορα την ιεραρχία και κατέληξε βοηθός έρευνας του διευθυντή. Ένα από τα έργα στα οποία συμμετείχε ήταν η ανάπτυξη ενός απωθητικού για καρχαρίες. Ο στόχος ήταν να μην πέφτουν οι καρχαρίες πάνω στα υποβρύχια εκρηκτικά που προορίζονταν για τα εχθρικά υποβρύχια και να μην τα πυροδοτούν κατά λάθος. Σκεφτείτε το· τι σε μαθαίνει ένα πτυχίο Ιστορίας για την έρευνα χημικών ενώσεων και τη δημιουργία συνταγών με αυτά τα υλικά; Στη βιομηχανία, κάθε διαδικασία για την παραγωγή μιας χημικής ουσίας, ενός φαρμάκου, ενός εμβολίου ή ενός τροφίμου σε δεξαμενή ή φούρνο λέγεται ακόμη συνταγή, ακριβώς όπως θα λεγόταν και σε μια κουζίνα. Εκείνη ήταν η πρώτη της πραγματική συνταγή.

Μετά τον πόλεμο μετακόμισε στο Παρίσι με τον σύζυγο που είχε γνωρίσει όσο δούλευε ως πράκτορας του OSS. Εκεί ερωτεύτηκε κεραυνοβόλα τη γαλλική κουζίνα και γράφτηκε στη Le Cordon Bleu. Το 1961 εξέδωσε το πρώτο της βιβλίο μαγειρικής για το αμερικανικό κοινό, το *Mastering the Art of French Cooking* («Κατακτώντας την τέχνη της γαλλικής μαγειρικής»). Από εκεί και πέρα έγινε η κορυφαία αυθεντία της γαλλικής κουζίνας για τις αγορές της Βόρειας Αμερικής και τελικά απέκτησε τη δική της τηλεοπτική εκπομπή. Καθόλου άσχημα για κάποια που, με τα παραδοσιακά κριτήρια της εποχής, ποτέ δεν είχε αυτό που ο κόσμος θεωρούσε «ωραία εμφάνιση».

Το προσέξατε το μοτίβο; Οι πανεπιστημιακές της σπουδές είχαν ελάχιστη σχέση με τα σημαντικότερα επιτεύγματά της. Η δουλειά της στον πόλεμο έγινε πολύ μακριά από το αντικείμενο που είχε σπουδάσει. Η φήμη της δεν ήρθε από κάποιο φημισμένο πανεπιστήμιο· γεννήθηκε από τον χρόνο που πέρασε σε μια σχολή επαγγελματικής εκπαίδευσης, όσο κυριλέ κι αν ήταν, και από χρόνια σκέτης δουλειάς.

Κανένα από αυτά τα κεφάλαια δεν έμοιαζε τότε συνδεδεμένο με τα άλλα. Ένα πτυχίο Ιστορίας. Δουλειά στις μυστικές υπηρεσίες. Χημική έρευνα. Μια σχολή μαγειρικής στο Παρίσι. Μια τηλεοπτική καριέρα.

Κι όμως, όλα τους έχτισαν τις ίδιες ικανότητες: να μπαίνεις στο άγνωστο, να μένεις σταθερός υπό πίεση και να προσαρμόζεσαι όταν όλα αλλάζουν. Η ανθεκτικότητα και η προσαρμοστικότητα δεν είναι θέματα για σεμινάρια. Είναι ο ανατοκισμός κάθε δύσκολου, άγνωστου πράγματος που έχετε ήδη κάνει.

Οι περισσότεροι οργανισμοί εξακολουθούν να θεωρούν την προηγούμενη εμπειρία άσχετη μόλις αλλάξει ο τίτλος της θέσης. Η ζωή της Τζούλια Τσάιλντ είναι η πιο καθαρή απόδειξη ότι κάνουν λάθος.

Ας στήσουμε το σκηνικό με την Τζέσικα Άλμπα (Jessica Alba). Έγινε σταρ με όλη τη σημασία της λέξης με τον ρόλο που την καθιέρωσε στη βραχύβια σειρά επιστημονικής φαντασίας *Dark Angel*, δημιουργία του Τζέιμς Κάμερον, του ίδιου σκηνοθέτη που μας έδωσε το «Avatar», τον «Τιτανικό» και τον «Εξολοθρευτή». Η ομορφιά της και η παρουσία της στην οθόνη την κρατούν στο προσκήνιο σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, παρότι, όπως οι περισσότεροι ηθοποιοί, έχει κι εκείνη τις «πατάτες» της.

Όμως εδώ δεν μιλάμε για την υποκριτική της καριέρα.

Υπάρχει μια άλλη πλευρά της Τζέσικα που λέει πολύ περισσότερα: η ικανότητά της να αλλάζει κατεύθυνση όταν το απαιτεί η πραγματικότητα.

Το 2008, όταν ήταν έγκυος, της βγήκε εξάνθημα και κνίδωση μόνο και μόνο επειδή έπλυνε από πριν τα δώρα που είχε πάρει για το μωρό. Η αντίδραση δεν ήταν καινούργια· είχε παρόμοιες ευαισθησίες από παιδί. Αυτή τη φορά όμως διακυβεύονταν περισσότερα. Αν αυτά τα καθημερινά προϊόντα έβλαπταν εκείνη, τι θα μπορούσαν να κάνουν στο αγέννητο παιδί της; Γιατί βρίσκονταν ακόμη στα ράφια των καταστημάτων;

Άρχισε να ψάχνει. Αυτό που βρήκε ήταν ένα κενό στη νομοθεσία που χρονολογούνταν από τον αμερικανικό νόμο του 1976 για τον έλεγχο των τοξικών ουσιών (Toxic Substances Control Act), έναν νόμο που επέτρεπε σε πολλές χημικές ουσίες να παραμένουν σε προϊόντα οικιακής χρήσης με ελάχιστους αυστηρούς ελέγχους. Όταν έψαξε για ασφαλέστερες εναλλακτικές, η αγορά ήταν ουσιαστικά άδεια.

Οι περισσότεροι θα είχαν μείνει στην απογοήτευση. Η Τζέσικα όχι.

Πέρασε χρόνια ερευνώντας ασφαλέστερες χημικές ενώσεις, συνεργαζόμενη με ειδικούς και φτιάχνοντας προϊόντα από το μηδέν. Το αποτέλεσμα ήταν η The Honest Company και, κυρίως, οι πάνες Honest, σχεδιασμένες για παιδιά με ευαίσθητο δέρμα. Δεν τις τιμολόγησε ως είδη πολυτελείας για τους εύπορους. Τις έκανε ανταγωνιστικές με τις μεγάλες μάρκες, ώστε να μπορούν να τις αγοράσουν στ’ αλήθεια οι απλές οικογένειες.

Η εταιρεία αντιμετώπισε ανταγωνισμό και τις συνέπειες της πανδημίας. Η αποτίμησή της έχει ανεβοκατέβει και η Τζέσικα δεν έχει πια την πλειοψηφία των μετοχών. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθεί να κάνει διαδικτυακές πωλήσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων κάθε χρόνο, φέρνοντας μη τοξικά προϊόντα σε εκατομμύρια νοικοκυριά.

Η ιστορία της Τζέσικα Άλμπα δεν αφορά κυρίως τη φήμη ή έστω την επιχειρηματικότητα. Αφορά την ικανότητα να εντοπίζεις ένα πραγματικό πρόβλημα, να αφήνεις τον γνώριμο δρόμο και να χτίζεις κάτι καλύτερο όταν το υπάρχον σύστημα δεν σου προσφέρει τίποτα.

Άνθρωποι χωρίς παραδοσιακά πανεπιστημιακά χαρτιά μπορούν κι αυτοί να αλλάξουν ολόκληρους κλάδους. Αρκεί να είναι διατεθειμένοι να αλλάξουν πρώτα τον εαυτό τους.

Όταν μεγάλωνα, οι γονείς μου με ενέπνευσαν πολλές φορές. Ήταν ζωντανά παραδείγματα επινοητικότητας και εφευρετικότητας. Η ζωή τους πριν μεταναστεύσουν στον Καναδά ήταν βουτηγμένη στη γεωργία, συχνά σε καιρούς πολέμου. Η αγροτική ζωή κάθε άλλο παρά συνηθισμένη είναι. Οι αγρότες είναι άλλη ράτσα, σκληροτράχηλοι και σκληρά καρύδια, που επινοούν έξυπνα, πρωτότυπες λύσεις στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν με όποια τεχνολογία και όποια υλικά βρουν πρόχειρα. Είναι ένας κόσμος όπου η λιτότητα εκτιμάται και τα προβλήματα λύνονται κατευθείαν, είτε πρόκειται να χτίσεις ένα κτίσμα, είτε να επισκευάσεις αγροτικά μηχανήματα, είτε να φτιάξεις τα υδραυλικά με ό,τι βρίσκεται διαθέσιμο. Μου ενστάλαξαν επίσης τη σημασία της βιώσιμης γεωργίας και του σεβασμού προς τα ζώα.

Κι αυτό μας φέρνει στον Χάουαρντ Μπάφετ (Howard Buffett).

Είναι γιος του Γουόρεν Μπάφετ, που θεωρείται ευρέως ένα από τα μεγαλύτερα οικονομικά μυαλά της εποχής μας και κατατάσσεται συχνά ανάμεσα στους πλουσιότερους ανθρώπους του κόσμου. Παρά τον πλούτο του, ο Γουόρεν ήταν πάντα γνωστός για την προσωπική του λιτότητα και την άρνησή του να ζει με υπερβολές. Ο Χάουαρντ όμως διάλεξε έναν πολύ διαφορετικό δρόμο. Είναι αγρότης.

Ο Γουόρεν δεν έσπρωξε ποτέ τον γιο του προς τη γεωργία. Όταν ο Χάουαρντ θέλησε να δουλέψει τη γη και δεν είχε κεφάλαιο, ο πατέρας του απλώς αγόρασε αγροτική γη και του τη νοίκιασε σε τιμές αγοράς: κλασική πειθαρχία Μπάφετ, όχι χάρισμα. Ο Χάουαρντ διάλεξε τον δυσκολότερο δρόμο: εκείνον με τον πραγματικό καιρό, το πραγματικό χώμα, τις πραγματικές βλάβες στα μηχανήματα και τις άμεσες συνέπειες, σεζόν με τη σεζόν.

Οι επικριτές του τον απορρίπτουν καμιά φορά ως αμόρφωτο, επειδή δεν έχει παραδοσιακό πανεπιστημιακό πτυχίο. Κι όμως, οι πρακτικές του παρατηρήσεις και η εμπειρία του στο χωράφι τον έχουν βάλει σε έναν από τους πιο κρίσιμους τομείς που υπάρχουν, αυτόν που καθορίζει την τροφή που τρώμε. Ο Χάουαρντ έχει αναπτύξει και προωθήσει μεθόδους γεωργίας διατήρησης (conservation agriculture), που στοχεύουν να κρατήσουν το έδαφος υγιές χωρίς μεγάλη εξάρτηση από λιπάσματα και φυτοφάρμακα. Αυτές οι προσεγγίσεις δείχνουν πραγματικά πολλά υποσχόμενες.

Καλλιεργεί καλαμπόκι και σόγια στο αγρόκτημά του κοντά στο Ντικέιτερ (Decatur) του Ιλινόις και αξιοποιεί τόσο τις γνώσεις όσο και τους πόρους του, μέσω του Ιδρύματος Howard G. Buffett, για να προωθήσει βιώσιμες γεωργικές τεχνικές σε όλο τον κόσμο.

Ναι, είχε πρόσβαση σε συζητήσεις και καθοδήγηση που οι περισσότεροι από εμάς δεν θα έχουμε ποτέ. Αυτό δεν αλλάζει το ουσιαστικό: κατά βάθος, ο Χάουαρντ Μπάφετ παραμένει ένας ανεπιτήδευτος αγρότης, του οποίου η πρακτική ευφυΐα και η προθυμία να δουλεύει με πραγματικές συνέπειες μεταμορφώνουν τον τομέα που διάλεξε.

Οι αγρότες δεν έχουν την πολυτέλεια να κρύβονται πίσω από διαφάνειες ή επιτροπές. Όταν το σχέδιο αποτυγχάνει, η ανατροφοδότηση έρχεται αμέσως. Εκεί σφυρηλατείται η πραγματική κρίση.

Καταλαβαίνουμε ότι τα επόμενα τέσσερα παραδείγματα συχνά απορρίπτονται ως σπάνιες περιπτώσεις. Είναι όμως; Οι περισσότεροι ξέρουμε ότι ο Μπιλ Γκέιτς, συνιδρυτής της Microsoft, και ο Στιβ Τζομπς, συνιδρυτής της Apple, δεν τελείωσαν ποτέ το πανεπιστήμιο. Ο Έλον Μασκ είναι σε μεγάλο βαθμό αυτοδίδακτος. Ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ άφησε το Χάρβαρντ για να φτιάξει το Facebook. Δεν χρειάζονται πλήρη πορτρέτα αυτών των ανθρώπων· οι ιστορίες τους έχουν ειπωθεί αμέτρητες φορές. Η συνηθισμένη απάντηση των οπαδών του «πρέπει να πάρεις πτυχίο» είναι ότι πρόκειται για σπάνιες εξαιρέσεις. Κοιτάξτε όμως πιο προσεκτικά.

Οι περισσότεροι μετανάστες και πρόσφυγες που φτάνουν αναζητώντας μια καλύτερη ζωή δεν έχουν πανεπιστημιακό πτυχίο. Πολλοί δεν έχουν καν απολυτήριο λυκείου. Αρκετοί δεν μιλούν άνετα τη γλώσσα όταν ξεκινούν. Κι όμως, ένας σημαντικός αριθμός από αυτούς καταφέρνει να χτίσει καλύτερη ζωή για τον εαυτό του και την οικογένειά του με σκέτη θέληση, δουλειά και προσαρμοστικότητα. Δεν χρειάζεστε δισεκατομμύρια για να βελτιώσετε τη ζωή σας. Ούτε χρειάζεστε ανθρώπους σαν εμένα να επαναλαμβάνουν αυτές τις ιστορίες.

Στη μεγάλη εικόνα, οι ιδέες του Κάρολου Δαρβίνου για την εξέλιξη και τη φυλετική επιλογή έχουν στο κέντρο τους την επιβίωση. Τα περισσότερα έμβια όντα παλεύουν να επιβιώσουν ή να αφήσουν κάτι από τον εαυτό τους πίσω. Αυτό δεν είναι σιδερένιος νόμος· είναι μια θεωρία που πλησιάζει στην περιγραφή της πραγματικότητας. Από ανθρώπινη σκοπιά, επιβίωση σημαίνει επίσης να αφήνεις θετικό αποτύπωμα στη ζωή κάποιου άλλου, μεγάλο ή μικρό. Μπορεί να είναι τα παιδιά σας, ο σύντροφός σας, ένας συνάδελφος ή ένας άγνωστος. Αυτό το αποτύπωμα γίνεται η κληρονομιά σας. Συμβάλλει στη συνέχεια και στη βελτίωση των ανθρώπων γύρω σας. Γι’ αυτό δεν χρειάζεται κανένα πανεπιστημιακό πτυχίο. Και στο τέλος, ίσως αυτό να είναι το πιο καθαρό μέτρο μιας ζωής που αξίζει να τη ζεις.

The Hollywood Reporter (Τζέσικα Άλμπα), Forbes (Τζέσικα Άλμπα), Lifestlyes (Χάουαρντ Μπάφετ), PBS (Τζούλια Τσάιλντ), Intel.gov (Τζούλια Τσάιλντ), Google Arts & Culture (Χέντι Λαμάρ), Leaders.com (Χέντι Λαμάρ) Όλες οι εικόνες έχουν δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη και δεν αποσκοπούν να απεικονίσουν το θέμα τους κυριολεκτικά, αλλά μεταφορικά.